Manevi Temizlik ya da Nefs Tezkiyesi

İslam’da maddi temizlik kadar önemli bir husus da manevi temizliktir. Manevi temizlikten kasıt ise, nefsin tezkiyesi ve kalbin tasfiyesidir. Biz bu makalemizde nefsin arındırılmasından bahsedeceğiz.

Arapça bir kelime olan nefs, lügatte, ruh, bir şeyin kendisi, akıl, insan bedeni, ceset, kan, azamet, arzu ve kötü istekler gibi manalara gelmektedir.[i]

Tasavvuf literatüründe ise, "kendisinde iradi hareket, his ve hayat kuvveti bulunan latif buharlı bir cevherdir."[ii] şeklinde tanımlanır. Kötülüğü emreden manasında anlaşıldığı gibi, Allah tarafından insana üflenen ve "rûh-ı Rahmanî", "ilahî ben" manasına da kullanılmıştır.[iii]

Nefs kelimesi, Kur’an-ı Kerim’de; zatullah, insan ruhu, kalp, insan bedeni, bedenle beraber ruh, insana kötülüğü emreden kuvvet, zat ve şahıs ve cins anlamlarına gelecek şekilde kullanılmıştır.[iv]

Nefsin tezkiyesi tabiri ise, kişinin kötü istek ve arzulardan arınması ve kendine hakim olabilmesi anlamında kullanılmaktadır.

Kur’an-ı Kerim’de "nefsini temizleyen kurtuldu. Onu fenalıklara gömen kimse de ziyana uğradı."[v] buyrulmaktadır ki bu ayette nefs, temizlenmesi gereken, arıtılmaya muhtaç olarak nitelenmiştir.

Kişinin nefsini temizlemeden yüce makamlara ulaşmayı beklemesi hayaldir. Eyüplü Memiş Efendi şöyle der:

 
Sen canından geçmeden

canan arzu kılarsın,

Belden zünnâr kesmeden

iman arzu kılarsın,

“Men aref nefse” dersin

kendi nefsin bilmezsin,

Melâikeden yukarı

seyran arzu kılarsın.[vi]

"Nefsin hüsn-i hali, ahlak-ı zemîmesinden geçirip mücahede ve riyazetle ahlak-ı hamîdeyle muttasıf kılmaktır. Zira bir kimse Hak için benliğini terk edip, kendi sıfatını fani (bilip), sıfat-ı Hak ile baki kalırsa terk ettiği şeyler bedeli min-tarafillah hediyelere mazhar olup nice halde lika-i Bari’ye vuslatla mesrur olur." diyen Safer Baba, nefsi terbiye yolunda çekilecek cefanın Allah tarafından gelecek hediye ve icabetlerle unutulacağını ve nihayette Allah’a vuslatla mutlu olan insanın hiç sıkıntı çekmemiş gibi olacağını çok güzel bir şekilde izah etmiştir.

Yine Safer Baba; “Hak yolunda mücahede olmadan vuslata, mertebelere ve derecelere nailiyyetin imkansız olduğunu, nefsin kul ile Rab arasında bir perde olduğunu, nefsin aradan çıkarılmadan Hakk’ın tecellilerine mazhar olmanın zor olduğunu, bu nefs perdesinin de ancak Nûr-ı Muhammediyye’nin doğmasıyla kalkabileceğini ve o zaman bu nurun sahibinin Hakk’a yakın olup, halktan emin olabileceğini, takva elbisesine bürünüp, şerden emin olup hayır ve hasenata erişebileceğini” ifade eder. [vii]

Nefse hakim olmak, arzu ve isteklerine veya öfkesine hakim olmak, sabretmek demektir.[viii]

Nefsle mücadele dünyevi muharebeden güçtür. Çünkü nefs gizli ve insanın içinde bulunan, daim savaş halinde bulunan bir düşmandır ki her an fırsat gözetmektedir. Zahiri düşman ise dışarıdadır ve düşmanlığı açıktır. Onunla savaş belli bir zamanda cereyan eder ve biter. Nefs ise sürekli mücadele verilmesi gereken bir düşmandır. Nefsini terbiye edememiş kararsız şahsiyetlerin öz yapılanmasını sağlayamadan zahir düşmanlara savaş açması kuru bir cehalet veya hamasetten mütevellit bir safdilliktir.

Konumuz büyük cihat/küçük cihat tartışması olmadığı için burada sadece ihlası kuşanamamış zengin, alim ve şehidin Allah’ın emri üzere cehenneme atıldığını haber veren Buhârî hadisine işaret etmekle yetiniyoruz.

Nefs öyle bir perdedir ki, kulu Mevlâ’sından perdeler. Nefs kalpleri istila edip kapladı mı onları esir eder, onlara hükümran olur. Nefs bir kalbin hakimi olduğu müddetçe, dünya muhabbeti ve baş olma sevgisi katiyen kulun kalbinden çıkmaz. O nefsin öyle bir teşkilatı vardır ki, ancak Allah’ın yardımı ile ondan kurtulmak mümkün olur. Kötü hevai istekler, şirk hali, halkla çekişmek,kötü zan, kibir ve varlık davası, saygısızlık, meşhur olmak, ün yapmak gibi daha neler neler...

Her kim ki, nefsine şefkat gözüyle bakarsa ebedi felah bulmaz. İnsan öldürücü bir zehirden nasıl korunursa nefsten de öyle korunmalıdır. Mutlaka nefsle uğraşmak icap eder. Nefsine karşı açtığı mücahede ve mücadeleyi bırakanın vay haline.[ix]

Hz Şeyh Beka Batur (ks) şöyle der: "Bir kimse nefsini alt etmek için Allah’tan yardım talebinde bulunmazsa nefsi onu yener.”[x]

Hz Şeyh Aliyyü’l- Havvas (ks) ise, "Nefs övüldükçe kirlenir, zemmedildikçe temizlenir."[xi] demiştir.

Nefse uyup rah-ı Hak’tan taşra çıkmak

     yol mudur,

Kibr u ucb ile adın dervişe takmak

     yol mudur,

Matlubun a’la iken ednaya bakmak

     yol mudur,

Yar-ı Baki var iken ağyare bakmak

     yol mudur.

 
Nice bir emmârelikte[xii] eyleye nefsin karar, 

İşidüp "fefirrû ilallah"[xiii] ile ol yana firar, 

Tövbe kıl cürme Hüdayi eyle Hakk’a itizar, 

Her muradı Hak verirken gayra bakmak

              yol mudur.[xiv]

Nefs, şahine benzer. Şahini yetiştirmek ve alıştırmak için karanlık bir yere hapsederler. Gözlerini kaparlar ve alıştığı her şeyden uzak tutarlar. Sonra yavaş yavaş et verirler. Böylece sahibine alışır ve ona itaat eder. Bunun gibi nefs de alışkın olduğu adetlerinden kesilmedikçe, gözü, kulağı ve dili bağlanmadıkça Allah Teala ile yakınlık kuramaz. İlk zamanlar küçük çocuğu sütten kesmek gibi bu nefse zor gelir. Fakat bir zaman sonra sütten kesilmiş bir çocuğun bir daha meme almaması gibi olur.

Herkesin riyazeti birbirinden farklıdır. Önemli olan, nefsin daha çok sevdiği ve istediği şeyi terk etmektir. Makam ve iktidarı seven, nefsine bunun terkini söylemeli; mal ve serveti seven bunun terkini telkin etmelidir. Bunun gibi Allah Teala’dan başka şeyle teselli bulan, bu fikri, kendinden uzaklaştırmalı ve nefsini ebedî lazım olacak şeye gayret ettirmelidir. Ölüm zamanında seni bırakacak olan şeyleri bugün ölüm gelmeden seve seve sen bırak ve Allah Teala’ya ibadetle uğraş.[xv]

Biz bu çalışmamızda dinimizdeki manevi temizlik düşüncesini ve bu bağlamda nefsin tezkiye ve terbiyesinin mahiyetini, nefsle mücadele etmenin gerekliliğini, sonuçlarını ve mücadelenin nasıl olabileceğini izah etmeye çalıştık.

Allah bizleri ve tüm inananları nefsin hile ve desiselerinden uzak kalarak iman ve ibadetle temiz bir hayat süren kullarından eyleyip, bizi, göz açıp kapayıncaya kadar bile nefsimize bırakmasın. Amin.