VAROLUŞUN ANLAMI: KULLUK, AŞK VE SORUMLULUK

1. Giriş: İnsanın Değeri ve İlahi Hitap

Ey İnsan (Müslüman)!

Varlığına kıymet veren bir Rabbin var. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyrulur:

●        “Andolsun, biz insanoğlunu şerefli kıldık.” (İsrâ 17/70)

●        “Biz insanı en güzel biçimde yarattık.” (Tîn 95/4)

Sana karşı son derece merhametli, üzerine çok düşkün, sana kıyamayan ve rahmet kanatlarını geren^[i] bir Peygamberin (sav) var:

●        “Size içinizden öyle bir Peygamber gelmiştir ki, sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir; size çok düşkündür, müminlere karşı çok şefkatli ve merhametlidir.” (Tevbe 9/128)

Bu bağlamda insan, yaratılış itibariyle değerli; sorumluluk itibariyle yükümlü bir varlıktır.

2. Kulluk Bilinci ve İnsan

‘Sözlerin büyüğü, büyüklerin sözleridir’ fehvasınca, Ali ibn Abi Talib (öl. 661)’e atfedilen şu niyaz, kulluk şuurunu derin bir şekilde ifade eder:

“Ya Rabbi! Ben seni kendime göre bir Rab buldum; ne olur sen de beni kendine göre bir kul eyle!”^[ii]

İnsanoğlunun kıymet ve değerin farkındalığını arttıracak güçlü bir niyazı, şu hakikati de ima eder:

Kul olmak, insan için erişilebilecek en büyük makamdır.

Bu bağlamda Elmalılı Hamdi Yazır (öl. 1942)’a atfedilen şu mısralar da kulluğun amacını veciz biçimde ifade eder:

“Gelmeden maksat cihana; bir güzel iş görmedir,

Bir ilahî aşk içinde kul hayatı sürmedir.”^[iii]

3. Varlığın Değeri: Katkı ve Sorumluluk

Roger Garaudy (öl. 2012) şöyle der:

“Kişinin değeri,

 geleceğe olan katkısı ve bu katkının niteliği ile ölçülür.”^[iv]

Benzer şekilde İsmail Hakkı Aydın şu ifadeyi kullanır:

“Eğer yokluğunuz bu âlemde hissedilmiyorsa,

varlığınız bu âlemin sırtına yüktür.”

Bu düşünceyi destekleyen anonim bir halk söyleyişi de şöyledir:

“Cevahir varken pul neye yarar,

Aczini bilmeyen kul neye yarar,

Herkes bir yol tutturmuş gidiyor ama,

Mevlâ’ya gitmeyen yol neye yarar!”

4. Aşkın Merkeziliği: Tasavvufî Perspektif

Yunus Emre (öl. 1321), varlığın özünü aşk ile açıklar ve aşkı merkeze alarak şöyle der:

“Kalpler aşk ile dola,

Canlar anda can bula,

Girip şehri gönüle, her dem kalasım gelir.

Aşkı olmayan kulu, kırka bölesim gelir.”^[v]

Fuzûlî (öl. 1556) ise bu âlemde aşktan başka her şeyin boş olduğunu şöyle ifade eder:

“Aşk imiş her ne var âlemde,

İlim bir kîl ü kâl imiş ancak.”^[vi]

5. İbadet ve Nihai Gaye

İbn Ata Allah el-İskenderî (öl. 1309)’ye atfedilen şu hikmet:

“Senin Allah’a ibadet edebilmen,

Allah’ın sana verdiği en büyük nimettir.”^[vii]

Bu anlayışı destekleyen modern bir ifade de şöyledir:

“İslâm en büyük pâye,

İslâm en büyük gâye;

Ya Rabbi sen ulaştır,

Bizi o Maksûd-u ‘Ûlâ’ya.”^[viii]

6. Sonuç: Varoluşun Hakikati

Hz. Ali’nin bir vecîzesi bir çok düşünüre ilham kaynağı olmuştur denilebilir. 

Şöyle ki; Mehmet Âkif “İnsan” şirinde^[ix], 

Hz. Ali’nin:

“Ve tez’umu enneke cirmun sagîrun

Ve fîke’ntav-âlemu’l-ekber.” beyitlerini,

Mânâsı: 

“Ey insan, sen kendinin küçük bir cisim olduğunu sanırsın, 

Ama bütün âlem senin içine sığdırılıp gizlenmiştir”^[x]

şeklindeki vecizesini epigraf olarak kullanmıştır. 

Hz. Ali’nin sözü ile Şeyh Gâlib’in beytini karşılaştırdığımızda son derece büyük bir benzerlik olduğu görülmektedir. 

Gâlib’in beyti, adeta Hz. Ali’nin vecizesinin bir “mısra-ı berceste” hüviyetinde ifade edilmiş şeklinden ibarettir:

“Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen

Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen”^[xi]

Mânâsı: 

“Ey insan “kendine hoşça bak; âlemin özüsün sen;

varlıkların gözbebeği olan insansın sen.” 

Bu bakış açısı, tasavvuf muhitlerinde “Ben yere göğe sığmam; mümin kulumun kalbine sığarım”^[xii] şeklinde kudsî hadis olarak rivayet edilen ifadeden mülhem olup, mutasavvıfların görüşlerinde de açıkça görülmektedir.

Dolayısıyla insan ile kâinat arasında bir mikrokozmos–makrokozmos kıyaslaması yapılmakta; en büyük mucize ve yaratılış şaheseri olan insan, tasavvuf düşüncesinde “büyük âlem (âlem-i kebîr)” olarak kabul edilmektedir.

İnsan:

●        İlahi bir değerle yaratılmış,

●        Kulluk ile anlam kazanmış,

●        Aşk ile derinleşmiş,

●        Katkı ile değer bulmuş bir varlıktır.

Bu nedenle varoluş, sadece “yaşamak” değil;

anlamlı, sorumlu ve hakikate yönelmiş bir hayat sürmektir.

O hâlde insan için asıl mesele var olmak değil; varlığını hakikate adayarak, yokluğu bile anlamlı kılacak bir iz bırakabilmektir.

السَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى

“Selâm, hidayete tabi olanların üzerine olsun.”

Yazar Hakkında

Dr. Celalettin KANDEMİR

14.04.2026 -Herborn / ALMANYA

Kaynakça (İSNAD 2 – Numaralı)

[1] Ali ibn Abi Talib, Nehcü’l-Belâğa.

[2] Elmalılı Hamdi Yazır.

[3] Roger Garaudy. İnsanlığın Medeniyet Destanı. Çev. Cemal Aydın. İstanbul: Pınar Yayınları, 1995.

[4] İsmail Hakkı Aydın, konuşma kaydı, 03.02.2025.

[5] Fuzûlî, Türkçe Divan. Haz. Abdülbâki Gölpınarlı. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1950.

[6] İbn Ata Allah el-İskenderî, el-Hikemü’l-Atâiyye.

[7] Ömer Kirazoğlu. Şiirler (1989).

[8] Mehmet Akif, “İnsan”, Safahat, ( Haz. M. Ertuğrul Düzdağ ), Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1987.

[9] Şeyh Gâlib. “Tercî-i Bend”, Şeyh Gâlib Divanı’ndan Seçmeler, (Haz. Abdülbaki Gölpınarlı), 1.Bsk., Millî Eğitim Basımevi, İstanbul, 1971.

[10] İsmail b. Muhammed el-Aclûnî. Keşfü’l-Ḫafâ ve Müzîlü’l-İlbâs ‘ammâ’ş-tehere mine’l-Eḥâdîs ‘alâ Elsineti’n-Nâs. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1351.

[11] Yunus Emre. Divan. Haz. Mustafa Tatçı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.